Σύνοψη
Η Βιολέττα Αννίνου παρουσιάζει την «κβαντική ιατρική βιοανάδραση» ως μέθοδο εντοπισμού και αντιμετώπισης προβλημάτων υγείας, προωθώντας συσκευές, συνεδρίες και εκπαιδευτικά προγράμματα. Παράλληλα, επικαλείται τρία διδακτορικά από φορείς χωρίς αναγνωρισμένη ακαδημαϊκή διαπίστευση. Η έρευνα καταγράφει διαχρονικές, ατεκμηρίωτες υποσχέσεις για ασθένειες και βιολογικές λειτουργίες, οι οποίες συνυπάρχουν με αποποιήσεις ότι δεν κάνει διάγνωση και δεν ασκεί ιατρική.
Στην ιστοσελίδα της, η Δρ. Βιολέττα Αννίνου παρουσιάζει την «Κβαντική Ιατρική Βιοανάδραση» ως συνδυασμό συμβατικής βιοανάδρασης και κβαντικής επιστήμης και μεταξύ άλλων, δηλώνει «Διεθνώς Αδειοδοτημένη Θεραπεύτρια Κβαντικής Βιοανάδρασης». Υποστηρίζει ότι οποιαδήποτε ασθένεια ή σύμπτωμα αποτελεί ένδειξη πως κάποια κύτταρα έχουν «αποσυντονιστεί». Σύμφωνα με την περιγραφή της, οι συσκευές της μεθόδου ανιχνεύουν την απόκριση του οργανισμού σε σωματικό, πνευματικό και συναισθηματικό επίπεδο και, μέσω ηλεκτρομαγνητικών κυμάτων, προσφέρουν χαλάρωση, ενίσχυση και αναζωογόνηση. Οι όροι «κβαντική» και «ιατρική» βιοανάδραση, παρουσιάζουν τη μέθοδο ως επιστημονικά τεκμηριωμένη θεραπεία, ενώ οι υποτιθέμενες διαγνωστικές και θεραπευτικές δυνατότητές της δεν έχουν αποδειχθεί.
Η ίδια αναφέρει:
Οι συσκευές κβαντικής βιοανάδρασης EDUCTOR, INDIGO, SCIO, QUEX S ή το QUEX ED δεν έχουν σχεδιαστεί για διάγνωση. Χρησιμοποιούνται για την ανίχνευση, τη μείωση και τη διαχείριση του στρες, τη διαχείριση του πόνου και την επανεκπαίδευση των μυών. Εάν έχετε ανησυχίες σχετικά με την υγεία σας, επικοινωνήστε με έναν Αδειούχο Ιατρό.
Αναφέρει επίσης:
Ο σκοπός της Δρ. Βιολέττα Αννίνου Ph.D. είναι να βοηθάει τους συνανθρώπους της να βρούν την ισορροπία στη ζωή τους, αρμονία & δυναμική υγεία σε όλα τα επίπεδα (σώμα, νού και ψυχή). Όλα με φυσικά μέσα (Νatural Μedicine) και με την Κβαντική Βιοανάδραση.
Παρότι η Αννίνου διευκρινίζει ότι οι συσκευές δεν έχουν σχεδιαστεί για διάγνωση, σε περιγραφή στην ίδια σελίδα, υπόσχεται εντοπισμό των αιτιών των συμπτωμάτων και παρεμβάσεις σε ορμόνες, ανοσοποιητικό και κυτταρική γήρανση. Οι συγκεκριμένοι ισχυρισμοί, υπερβαίνουν τη διαχείριση του στρες που αποτελεί επιστημονικό πεδίο της συμβατικής βιοανάδρασης και απαιτούν κλινική τεκμηρίωση, την οποία η αποποίηση περί μη διάγνωσης δεν υποκαθιστά.
Η συμβατική και επιστημονικά τεκμηριωμένη βιοανάδραση (χωρίς την επίκληση στην «κβαντική»), χρησιμοποιεί αισθητήρες που τοποθετούνται στο σώμα για να μετρούν λειτουργίες όπως η αναπνοή, οι καρδιακοί παλμοί ή η μυϊκή ένταση και εμφανίζει τις μετρήσεις σε μια οθόνη, ώστε ο άνθρωπος να μάθει να διαχειρίζεται καλύτερα αυτές τις λειτουργίες. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι οι ασθένειες προκαλούνται από «αποσυντονισμένα» κύτταρα ή ότι μια συσκευή μπορεί να τα επαναφέρει σε ισορροπία. Η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί την πραγματική αυτή μέθοδο ως αφετηρία για πολύ ευρύτερες, ατεκμηρίωτες υποσχέσεις. Οι όροι «κβαντική» και «ιατρική» προσδίδουν επιστημονικό και θεραπευτικό κύρος, χωρίς να αποτελούν απόδειξη των δυνατοτήτων που διαφημίζονται.
Στη σελίδα της στο Linkedin, η “Dr. Violetta Anninou Ph.D.”, παραθέτει και το παρακάτω βιογραφικό της, όπου μεταξύ άλλων, δηλώνει ως σκοπό της, την “Πρόληψη και θεραπεία: ✔ Αυτοάνοσων νοσημάτων ✔ Χρόνιων ασθενειών ✔ Ζωτικότητας του σώματος ✔ Διαταραχών που σχετίζονται με το στρες.”
H Βιολέττα Αννίνου δηλώνει Μοριακή Βιολόγος, Ολιστική Διατροφολόγος, “ΕΙΔΙΚΕΥΜΕΝΗ ΣΤΗΝ ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΒΙΟΑΝΑΔΡΑΣΗ“, με διδακτορικό στην Κβαντική Ιατρική, καθώς και επίσημη αντιπρόσωπος πωλήσεων QX World™ στην Ελλάδα. Τέλος, έχει ιδρύσει το Κολλέγιο της Κβαντικής Βιοανάδρασης (V.A.P. College). Το Quantum Biofeedback College (Εργαστήριο Ελευθέρων Σπουδών), παρουσιάζεται ως χώρος εκπαίδευσης επαγγελματιών και ιδιωτών στη χρήση των συσκευών QUEX ED, QUEX S, EDUCTOR, INDIGO και SCIO. Ωστόσο, δεν περιορίζεται στην εκμάθηση χειρισμού των συσκευών ή στη διαχείριση του στρες. Δηλώνει ως αποστολή τη μείωση των αιτιών της ασθένειας και αποδίδει στην εκπαίδευση και στις υπηρεσίες της Αννίνου αποτελέσματα όπως λιγότερες φλεγμονές, καλύτερη αποκατάσταση τραυματισμών, ενίσχυση μνήμης και βελτίωση αθλητικής αντοχής. Η ιστοσελίδα του “Κολλεγίου” κατά τον έλεγχό μας εμφάνιζε μήνυμα ότι βρίσκεται σε λειτουργία συντήρησης. Σε αρχειοθετημένη σελίδα βλέπουμε ότι μέσω του Quantum Biofeedback College, η Αννίνου προσφέρει και προγράμματα εκπαίδευσης στη χρήση των συσκευών που προωθεί η Αννίνου, η οποία δηλώνει αντιπρόσωπος της QX World στην Ελλάδα.
Η Αννίνου έχει έντονη παρουσία στο διαδίκτυο. Ενδεικτικά, η σελίδα Quantum Biofeedback – Dr. Violetta Anninou, έχει αφαιρεθεί από το Facebook, αν και ήταν ενεργή μέχρι πρόσφατα. Έχει κατέβει επίσης η ιστοσελίδα indigogreece.gr (αρχειοθετημένη εδώ). Εκτός λειτουργίας είναι και η σελίδα violetta-anninos.gr (αρχειοθετημένη εδώ). Ακολουθεί απόσπασμα από τους ισχυρισμούς που διατυπώνονται στην τελευταία σελίδα, με σαφείς υποσχέσεις που υπερβαίνουν τη διαχείριση του στρες και προγράμματα για αυτοάνοσα, χρόνιες φλεγμονές, ορμονική ισορροπία και αντιγήρανση μέσω τελομερών και DNA.
Η Βιολέττα Αννίνου προωθεί τις συσκευές SCIO, INDIGO, EDUCTOR, QUEX S και QUEX ED, αποδίδοντας συνολικά στην «κβαντική βιοανάδραση» δυνατότητες εντοπισμού των αιτιών των συμπτωμάτων, προσδιορισμού προφίλ βιταμινών, ορμονικής εξισορρόπησης, ενίσχυσης του ανοσοποιητικού και αντιγήρανσης. Οι μελέτες συμβατικής βιοανάδρασης που παραθέτει δεν τεκμηριώνουν αυτές τις δυνατότητες. Ενδεικτικά, η μελέτη για το άσθμα εξετάζει εκπαίδευση μέσω καρδιακού ρυθμού και αναπνοής, όχι «κβαντική» αξιολόγηση του οργανισμού. Αντίστοιχα, η άδεια διάθεσης του αμερικανικού FDA για τα QUEX S και QUEX ED αφορά καταγραφή εγκεφαλικών σημάτων και ηλεκτρικής αγωγιμότητας του δέρματος από επαγγελματίες υγείας, χωρίς η συσκευή να παράγει διαγνωστικό συμπέρασμα. Δεν καλύπτει τις παραπάνω διαφημιζόμενες χρήσεις. Για το παλαιότερο EPFX, ο FDA διευκρινίζει επίσης ότι η επιτρεπόμενη χρήση αφορούσε έλεγχο του στρες και εκμάθηση χαλάρωσης, χωρίς άδεια ανάγνωσης ενεργειακών πεδίων ή μέτρησης σωματικών, νοητικών και συναισθηματικών επιπέδων. Η καταγραφή φυσιολογικών σημάτων δεν αποδεικνύει τις ευρύτερες δυνατότητες που αποδίδονται στη μέθοδο.
Θεραπευτικές αναφορές
Στην ιστοσελίδα της, η Αννίνου διαφημίζει «αντιμετώπιση κατάθλιψης», ψυχοσωματικών διαταραχών και χρόνιων φλεγμονών, «απαλλαγή από βουλιμία» και «εξάλειψη εξαρτήσεων». Προσθέτει υποσχέσεις ενίσχυσης του ανοσοποιητικού, εξισορρόπησης ορμονών και αποτοξίνωσης. Πρόκειται για συγκεκριμένους θεραπευτικούς ισχυρισμούς. Προβάλλει επίσης πρόληψη και θεραπεία αυτοάνοσων και χρόνιων νοσημάτων, αντιμετώπιση ψυχοσωματικών διαταραχών, ανακούφιση πόνου και παρεμβάσεις σε ορμόνες, μεταβολισμό και πεπτικό σύστημα, παρά το γεγονός πως πλέον έχει προσθέσει αποποιήσεις ευθύνης (“δεν είναι γιατρός – δεν ασκεί ιατρική“) στην ιστοσελίδα της. Ωστόσο, η προβολή της με λευκή ποδιά, σε συνδυασμό με τον τίτλο «Δρ.» και τις θεραπευτικές υποσχέσεις που διατυπώνει, μπορεί να δημιουργεί στο κοινό την εντύπωση ιατρικής ιδιότητας. Στις μαρτυρίες πελατών που δημοσιεύει εμφανίζονται επιπλέον άσθμα, ημικρανίες, ψωρίαση, ακμή, θυρεοειδίτιδα Hashimoto, διαβήτης, υπέρταση, σύνδρομο χρόνιας κόπωσης και δυσκοιλιότητα, με αναφορές σε βελτίωση συμπτωμάτων, ομαλοποίηση εξετάσεων ή μείωση φαρμάκων. Σε αναφορές για τον καρκίνο προωθεί συμπληρωματική υποστήριξη και όχι διάγνωση ή θεραπεία.
Στη σελίδα συχνών ερωτήσεων, η Αννίνου αποδίδει στη συσκευή EDUCTOR δυνατότητα να «καταστρέφει τους παθογόνους παράγοντες», αναφέρεται σε «αντιστροφή της νόσου» και παρουσιάζει εφαρμογές για κατάθλιψη, διαβήτη, υπέρταση, αλλεργίες, εξαρτήσεις και διατροφικές διαταραχές. Υποστηρίζει επίσης ότι οι συσκευές ανιχνεύουν ασθένειες, ιούς, βακτήρια, παράσιτα και ορμονικές ανισορροπίες, ενώ για τα παιδιά χαρακτηρίζει τη μέθοδο «ιδανική λύση, για να διαπιστωθεί το πρόβλημα». Πρόκειται για διαγνωστικούς και θεραπευτικούς ισχυρισμούς που υπερβαίνουν τη διαχείριση του στρες και δεν τεκμηριώνονται από κλινικές δοκιμές. Σύμφωνα με το εγχειρίδιο του κατασκευαστή Mandelay Kft., έκδοσης 2017, είναι ένα ηλεκτροφυσιολογικό σύστημα βιοανάδρασης για ανίχνευση και μείωση του στρες. Στις σελίδες 8–9, η αποποίηση διευκρινίζει ότι δεν διαγιγνώσκει προβλήματα πέρα από το στρες και ότι δεν επιτρέπονται ισχυρισμοί πέρα από την ανίχνευση και τη μείωσή του. Όπως προαναφέραμε, η συμβατική βιοανάδραση χρησιμοποιείται σε ιατρικά κέντρα και νοσοκομεία. Ωστόσο, για το EDUCTOR δεν εντοπίσαμε δημοσιευμένες, ελεγχόμενες κλινικές μελέτες που να τεκμηριώνουν τις διαγνωστικές και θεραπευτικές δυνατότητες που του αποδίδονται, ούτε επιβεβαιώσαμε το τρέχον καθεστώς αδειοδότησης της συγκεκριμένης συσκευής που προωθεί η Αννίνου.
Τα προβληματικά πτυχία
Η Αννίνου προβάλλει στην ιστοσελίδα της «Διδακτορικό στην Κβαντική Ιατρική», χωρίς να διευκρινίζει σε ποιον από τους τρεις τίτλους που επικαλείται αντιστοιχεί.
Σύμφωνα με πληροφορίες από την απενεργοποιημένη πλέον ιστοσελίδα του “Κολλεγίου” της (αρχειοθετημένη εδώ), η Δρ. Αννίνου κατέχει τρία PhD (διδακτορικά). Συγκεκριμένα, το πρώτο αφορά την Ολιστική Διατροφολογία, με μόνη γεωγραφική αναφορά το Birmingham της Αλαμπάμα και χωρίς να αναφέρει το ίδρυμα, το δεύτερο στην Κβαντική Βιοανάδραση από το IMUNE και το τρίτο την Integrative Quantum Medicine από το IQUIM. Κανένα εξ αυτών δεν αναφέρεται την Κβαντική Ιατρική, μια ψευδοεπιστημονική μέθοδος με ανύπαρκτες διαγνωστικές και θεραπευτικές υποσχέσεις.
Πρώτο PhD στην Ολιστική Διατροφολογία
Στο βιογραφικό της, η Αννίνου αναφέρει διδακτορικό στην Ολιστική Διατροφολογία από το Birmingham της Αλαμπάμα, χωρίς να κατονομάζει το ίδρυμα. Ωστόσο, στη σελίδα 43 του εγχειριδίου EDUCTOR που φιλοξενεί η ιστοσελίδα της, αποδίδει τις σπουδές Ολιστικής Διατροφολογίας στο Clayton College of Natural Health. Το συγκεκριμένο ίδρυμα καταγράφεται στον αρχειοθετημένο επίσημο κατάλογο του Texas Higher Education Coordinating Board ως φορέας χωρίς διαπίστευση από αναγνωρισμένο οργανισμό.
Δεύτερο PhD στην Κβαντική Βιοανάδραση από το IMUNE
Το IMUNE παρουσιάζεται ως International Medical University of Natural Education, αλλά δεν αποτελεί αναγνωρισμένο πανεπιστήμιο που απονέμει αναγνωρισμένα Ph.D. και δεν αναφέρει καν που είναι η έδρα του. Προσφέρει διαδικτυακή εκπαίδευση, διπλώματα, «διδακτορικά» και «διεθνείς άδειες» σε εναλλακτικές πρακτικές. Υπάρχει κριτική από το Quackwatch, που το κατατάσσει στις σχολές χωρίς διαπίστευση από αναγνωρισμένο φορέα. Η Αννίνου επικαλείται τίτλο από έναν φορέα εναλλακτικής εκπαίδευσης, για τον οποίο δεν υπάρχει αναγνωρισμένη πανεπιστημιακή διαπίστευση.
Τρίτο PhD σε Integrative Medicine από το IQUIM
Το IQUIM, International Quantum University for Integrative Medicine, λειτουργεί ως Quantum University στη Χονολουλού της Χαβάης. Προσφέρει διαδικτυακά προγράμματα εναλλακτικής και ολιστικής εκπαίδευσης. Το ίδιο δηλώνει ότι είναι εξουσιοδοτημένο να απονέμει τίτλους στη Χαβάη, αλλά δεν διαθέτει διαπίστευση από οργανισμό αναγνωρισμένο από τον υπουργό Παιδείας των ΗΠΑ. Το ίδρυμα αναφέρει ότι οι τίτλοι του δεν είναι ισοδύναμοι ή συγκρίσιμοι με πτυχίο Ιατρικής και δεν παρέχουν δικαίωμα διάγνωσης ή θεραπείας. Η Αννίνου περιγράφει τον τίτλο της ως «Integrative Quantum Medicine», ενώ το σχετικό πρόγραμμα του ιδρύματος ονομάζεται «PhD in Integrative Medicine». Σε άρθρο του Office for Science and Society του Πανεπιστημίου McGill, γραμμένο από τον επιστημονικό τους συντάκτη, Jonathan Jarry, αναφέρεται ότι το Quantum University δεν διαθέτει διαπίστευση από φορέα αναγνωρισμένο από τον υπουργό Παιδείας των ΗΠΑ και ότι οι τίτλοι του δεν επιτρέπουν άσκηση ιατρικής. Επικρίνει επίσης τη χρήση εννοιών της κβαντικής φυσικής για να προσδοθεί επιστημονικό κύρος σε ψευδοεπιστημονικές διδασκαλίες και την προβολή του τίτλου «Dr.» ως μέσου επαγγελματικού κύρους. Συνεπώς, ο τίτλος της Αννίνου δεν τεκμηριώνει ιατρική ιδιότητα και η απονομή του δεν αποτελεί επιστημονική επικύρωση των θεραπευτικών ισχυρισμών της «κβαντικής ιατρικής».
Σε επαγγελματικούς οδηγούς παρουσιάζεται με πολλές εξειδικεύσεις, όπως Διαιτολόγος – Διατροφολόγος, Μοριακή Βιολόγος, Ολιστική Διατροφολόγος, ειδικευμένη στην Κβαντική Βιοανάδραση και Αριστούχος Μοριακής Βιολογίας, Ολιστικής Διατροφολογίας & Καθηγήτρια Κβαντικής Βιοανάδρασης.
Ενεργή από το 2003
Η παρουσία της Αννίνου στο διαδίκτυο ξεκινά τουλάχιστον από το 2003, όπως προκύπτει από αρχειοθετημένες σελίδες στο Wayback Machine. Χρησιμοποιεί ήδη το «Δρ.» και το «Ph.D.» χωρίς να εμφανίζονται οι όροι «κβαντική βιοανάδραση» ή «κβαντική ιατρική». Προβάλλει υπηρεσίες για «Αδυνάτισμα, Δυναμική Υγεία, Μακροζωία και Νεότητα». Περιγράφει εξατομικευμένη διατροφή βάσει «βιοχημικής ταυτότητας», ομάδας αίματος, «βιταμινοπροφίλ», «βοτανοπροφίλ» και «προφίλ ανθοϊαμάτων». Υπάρχει επίσης ήδη αναφορά στο V.A.P. College, το οποίο παρουσιάζει ως κέντρο «ακαδημαϊκής και επιστημονικής κατάρτισης» στη διατροφολογία και την ψυχολογία. Διαφημίζει απόκτηση «πτυχίου» και επαγγελματικές προοπτικές στην εναλλακτική ιατρική, χαρακτηρίζοντας τη διατροφολογία «προσοδοφόρο» επάγγελμα.
Το 2006, αρχίζει να παρουσιάζεται ως «Ιατρό-Βιολόγος, Διατροφολόγος». Αναφέρει επίσης πτυχίο B.Sc. στην «Ιατρική Βιολογία» από το Πανεπιστήμιο Delaware και B.Sc., M.Sc. και Ph.D. στην Ολιστική Διατροφή. Στο συγκεκριμένο βιογραφικό δεν αναφέρεται πτυχίο Ιατρικής που να τεκμηριώνει το «Ιατρό-» της περιγραφής της. Επιπλέον, στο κάτω μενού εμφανίζεται ήδη σύνδεσμος «Quantum Biofeedback».
Το 2007, διατυπώνει πολύ πιο συγκεκριμένους διαγνωστικούς και θεραπευτικούς ισχυρισμούς. Υποστηρίζει ότι η «κβαντική βιοανάδραση» εντοπίζει ιούς, ελλείψεις βιταμινών και άλλων ουσιών, δυσανεξίες και ορμονικές ανεπάρκειες, μετρά γλυκόζη, pH, κυτταρική και μεταβολική ηλικία και προσδιορίζει ποια βότανα και ανθοϊάματα χρειάζεται ο οργανισμός. Χρησιμοποιεί επίσης για πρώτη φορά τον όρο «βιοσυντονισμός», συνδέοντάς τον με την επαναφορά του οργανισμού σε υγιή λειτουργία. Ισχυρίζεται ότι το σύστημα μεταδίδει «ενεργειακά κύματα (κβάντα)» χωρίς καμία παρενέργεια, «σκανάρει τον εγκέφαλο» και «επαναπρογραμματίζει το ενεργειακό σας πεδίο». Το πιο χαρακτηριστικό σημείο είναι ότι παρουσιάζει τη μέθοδο ως «εγκεκριμένη από το Ευρωπαϊκό Υπουργείο Υγείας». Δεν υπάρχει θεσμικό όργανο της ΕΕ με αυτή την ονομασία, επομένως η αναφορά δεν τεκμηριώνει πραγματική ευρωπαϊκή έγκριση.
Το 2014 εντοπίζουμε αναφορά σε «Μεταπτυχιακή Πιστοποίηση» στη νευροανατομία, τη νευροηλεκτροφυσιολογία και την κβαντική βιοανάδραση από το Πανεπιστήμιο Ιατρικής και Φαρμακευτικής Victor Babeș της Τιμισοάρα. Σε ανακοίνωση με ημερομηνία δημοσίευσης 13 Ιανουαρίου 2014, αρχειοθετημένη το 2019, το σχετικό πρόγραμμα περιγράφεται ως εκπαίδευση στη χρήση του SCIO που οδηγεί σε «Μεταπτυχιακό Πιστοποιητικό», ενώ η Αννίνου αναφέρεται ήδη ως κάτοχος σχετικού πιστοποιητικού. Το 2020, όμως, παρουσιάζει το προσόν της ως «Μεταπτυχιακό (M.Sc.)», με τη «νευρολογία» στη θέση της «κβαντικής βιοανάδρασης».
Η παρουσίαση των προσόντων παραμένει ουσιαστικά ίδια από το 2020 έως τον Νοέμβριο του 2024, αλλά μια σημαντική αλλαγή εμφανίζεται στην έκδοση του Ιουνίου 2025. Στις 24 Ιουνίου 2025, προστίθεται στην κορυφή το «Διδακτορικό στην Κβαντική Ιατρική». Στο κυρίως βιογραφικό δηλώνει πλέον τρία διδακτορικά και ολοκληρωμένο Ph.D. σε Integrative Medicine από το IQUIM. Στην ίδια έκδοση του 2025 διατηρούνται οι παλαιότερες βασικές υποσχέσεις και εμφανίζονται νεότερα άρθρα για εμμηνόπαυση, διαχείριση βάρους και αντιμετώπιση ανισορροπίας κορτιζόλης. Στην προεπισκόπηση του άρθρου για την κορτιζόλη χαρακτηρίζει την κβαντική βιοανάδραση «ολιστική ιατρική μέθοδο», η οποία χρησιμοποιεί τεχνολογία ιατρικών συσκευών για μέτρηση και επηρεασμό ενεργειακών συχνοτήτων.
Συμπέρασμα
Η προβολή της «κβαντικής βιοανάδρασης» στηρίζεται σε επιστημονικοφανείς εξηγήσεις και τίτλους που δεν τεκμηριώνουν ούτε ιατρική ιδιότητα ούτε αποτελεσματικότητα της μεθόδου. Οι υποσχέσεις ανίχνευσης ασθενειών, καταστροφής παθογόνων και «αντιστροφής της νόσου» δεν υποστηρίζονται από επαρκείς κλινικές αποδείξεις. Η χρήση του «Δρ.» και της λέξης «ιατρική», όπως και οι αποποιήσεις ευθύνης, δεν αλλάζουν αυτή την έλλειψη τεκμηρίωσης.